poniedziałek, 10 marca 2014

Sufitologia stosowana albo o szczodrości pana Z.

Są przymiarki do wprowadzenia ustawy zakazującej obniżania przez rok ceny nadrukowanej na książce. Tego typu rozwiązanie funkcjonuje między innymi w Niemczech i we Francji. Myślałem, że z artykułu Justyny Sobolewskiej pt. „Lub księgarza”, zamieszczonym w „Polityce” nr 9, dowiem się, jak to wygląda gdzie indziej, ale kiedy przeczytałem, że takiej „ustawy nie ma też w Szwecji, przy czym tutaj sytuacja jest zupełnie wyjątkowa, bo państwo dotuje cały proces produkcji książki”, dowiedziałem się tyle, że specjalistka od przekładów literatury szwedzkiej do pisania artykułu zasiadła zielona jak szczypiorek na wiosnę i raczy mnie faktami niczym gość spod budki z piwem: „Panie, a w Szwecji to…”

Po pierwszej reakcji, że bzdura, naszły mnie jednak wątpliwości. Sobolewska wzięła za artykuł kasę od „Polityki”, „Polityka” bierze kasę od czytelników za udostępnianie im artykułu Sobolewskiej, też w internecie, z uzasadnieniem, iż rzetelny research wymaga czasu i pracy, więc owoce dziennikarskiego wysiłku trudno oddawać za darmochę. Pomyślałem więc sobie, że może pani dziennikarka rzetelnie sprawdziła, tylko ja nie jestem na bieżąco.

Wszedłem zatem na stronę Kulturrådet, by odzyskać wiarę w rzetelność dziennikarzy „Polityki”. Kulturrådet (Rada Kultury) to agenda szwedzkiego Ministerstwa Kultury zajmująca się właśnie przydzielaniem dotacji m.in. na książki. W zakładce „Literatura i wspieranie czytelnictwa” trafiłem najpierw na informację o warunkach dofinansowania książek już wydanych. Pomyślałem sobie, że tym nieprzytomnym szwedzkim wydawcom, którzy w przeciwieństwie do Justyny Sobolewskiej nie wiedzą, że państwo dotuje im cały proces produkcji książki, owo szczodre państwo szwedzkie wybacza gapiostwo i pozwala ubiegać się o dotację post factum. Ale nie. Okazało się, że przed wydaniem można starać się o dofinansowanie tylko na większe projekty, nie na pojedyncze tytuły, i wydawca musi dysponować wkładem własnym. No cóż, na kasę po fakcie nie można kręcić nosem, nawet jeśli bankowi trzeba odpalić odsetki za pożyczkę na wydanie książki. Taki szwedzki wydawca, który od pani Sobolewskiej dowiedział się, że państwo szwedzkie finansuje jego działalność, czyta więc warunki i mina mu rzednie, bo dowiaduje się, że dotacji z automatu mu nie dadzą, jego książka musi zostać oceniona wyżej od innych. A gdy tak się stanie, przyjdzie czas na modły, by nie cieszyła się zbytnim powodzeniem: jeśli nakład powieści z dodrukami przekroczy w ciągu pół roku pięć tysięcy egzemplarzy, kasę trzeba będzie oddać.

Mimo powyższych informacji nadal nie miałem pewności, że artykuły do „Polityki” można pisywać, za źródło faktów mając sufit. Słowo „produkcja”, jeśli chodzi o książkę, kojarzy się przede wszystkim z drukiem. Może więc państwo szwedzkie wręcza wydawcom banknoty w drzwiach drukarni. Wrzuciłem odpowiednie zapytanie do wyszukiwarki, ale znalazłem tylko dotacje na druk rozpraw naukowych. Kurczę, to może chodzi o finansowanie pisarzy? Jeśli książka jest produktem, pisarz jest jej producentem. Może państwo szwedzkie każdemu, kto pisze książkę, zapewnia wikt i opierunek? Poszukałem. Owszem, w Szwecji stypendiów od groma, ale niekoniecznie państwowych, do tego chętnych na te stypendia niemało i żeby się załapać, trochę więcej niż pierwszy rozdział pierwszej powieści trzeba napisać.

Ponieważ jestem naiwny i wierzę w ludzi, wiary w panią Sobolewską też nie chciałem tak bez walki porzucać. Znalazłem na jej korzyść argument, że miała na myśli sam fakt dotowania książek, a tylko niezbyt szczęśliwe sformułowanie (ostatecznie kto powiedział, że trzeba umieć precyzyjnie się wysławiać, żeby publikować w „Polityce”?) spowodowało, że odczytujemy, iż chodziło jej o wszystkie wydawane książki. Ponieważ jednak miewam przebłyski rozsądku, kiedy to przestaję w ludzi wierzyć, zapytałem się, czy książek nie dofinansowują wszystkie państwa na świecie. Stu dziewięćdziesięciu dwóch nie chciało mi się sprawdzać, zajrzałem więc na stronę ministerstwa kultury państwa najmniejszego pod względem liczby ludności, czyli Tuvalu. I rzeczywiście, Tuvalu dofinansowało w 2013 roku wydanie ośmiu książek. Może w liczbach bezwzględnych niedużo, ale na dziesięć tysięcy mieszkańców z okładem to nieźle. Dla porównania Polska dofinansowała wydanie… ośmiu. Nie, coś pokręciłem. Sprawdzam. Nie znajdowałem się na stronie tuvalskiego, tylko polskiego ministerstwa kultury. Powinienem był od razu zwrócić uwagę, że jedna z książek, które uzyskały dotację, została wydana przez rzymskokatolicką parafię. Bogdan Zdrojewski, minister kultury katolickiej, najwyraźniej nie miał pewności, czy sześć milionów na Świątynię Opatrzności Bożej zapewni mu zbawienie, albo jakiś drobny grzeszek mu się zdarzył, i postanowił dodatkowy odpust sobie wykupić.

Muszę powiedzieć, że jak plemienna mentalność jest mi obca i kiedy na przykład w jakiejś katastrofie giną ludzie, nie dzielę ich na Polaków i nie-Polaków i z powodu śmierci tych pierwszych nie odczuwam większego przygnębienia niż z powodu śmierci tych drugich, kiedy „nasi” zdobywają medale na jakiejś sportowej imprezie, ani mnie to ziębi, ani grzeje, tak na wieść, że polskie ministerstwo zebrało w 2013 roku środki na dofinansowanie ośmiu książek wzbogacających naszą kulturę, poczułem nieodpartą dumę, że jestem Polakiem. No bo, proszę państwa, rozbicie dzielnicowe, samowola szlachecka, liberum veto, Batoh, potop, Targowica, rozbiory, jedna wojna, druga wojna, komunizm, Smoleńsk, po tym wszystkim powinniśmy żywić się szczawiem i mirabelkami, a stać nas, żeby dofinansować wydanie ośmiu książek.

sobota, 8 marca 2014

Kto jest w Unii?

Dzisiejsza „Gazeta Wyborcza” doniosła:

Ukraiński wymiar sprawiedliwości zamknął sprawę w ciągu kilku dni, polski po blisko ośmiu miesiącach przymierza się do przesłuchania świadków?

poniedziałek, 3 marca 2014

Szachista Söderberg w Amazonie

Hjalmar Söderberg był szachistą i tej jego pasji Jesper Hall poświęcił opracowanie „Hjalmar Söderberg i szachy”, wydane jako dwudziesta publikacja w serii pism Towarzystwa Literackiego zajmującego się propagowaniem twórczości tego autora.

Zdjęcie na okładce przedstawia zawodników międzynarodowego turnieju szachowego rozgrywanego w Sztokholmie w lutym 1906 roku. Ciekawe, czy ówczesna męska moda przewidywała wąsy, czy też akurat wśród szachistów były szczególnie popularne.

Söderberg grał dobrze, choć nie na mistrzowskim poziomie. Przez wiele lat jego szachowym partnerem był Ernest Thiel, mecenas i przyjaciel. Po przeprowadzce pisarza ze Sztokholmu do Kopenhagi grali korespondencyjnie. Te szachowe partie podtrzymywały Ernesta na duchu, bo po pierwszej wojnie światowej zbankrutował, a Hjalmar był jednym z niewielu, których przyjaźń nie wygasła wraz ze strumieniem gotówki. Gdyby nie to, że swą najsłynniejszą sentencję o szachach Söderberg wygłosił dużo wcześniej, można by podejrzewać, że Thiela miał na myśli, pisząc: „Szczęście mają ci niezliczeni, którzy nie potrafią żyć, a nie chcą umierać: mogą wybrać drogę pośrednią – spędzać swoje dnie nad szachownicą”.
Poza praktyczną grą Söderberg zajmował się też układaniem zadań szachowych, które bez żadnej taryfy ulgowej dla sławnego pisarza przechodziły weryfikację redaktorów kącików szachowych i były publikowane w prasie.

Mimo tych zainteresowań szachy pojawiają się w twórczości Söderberga dość rzadko, do szachownicy zasiadają albo poboczne postaci, albo motyw gry nie jest rozwijany. Wyjątek potwierdzający regułę stanowi opowiadanie „Grota Sybilli” ze zbioru „Zmrok zapada na drodze” (kiedyś się za nie wziąłem, ale na razie mam tylko surową wersję przekładu). Hall usiłuje wprawdzie wykazać paralelę między szachami a konstrukcją dramatu „Godzina prawdy”, ale moim zdaniem paralela jest wydumana i równie dobrze można by zamiast szachów wziąć chińczyka albo halmę.

Ja za to pozwolę sobie przeprowadzić paralelę między moją nieskromną osobą a mistrzem. W przeciwieństwie do Söderberga szachy (choć aktywnie od dawna nie gram, a zadań nigdy nie układałem, tylko je rozwiązywałem) pojawiają się w mojej twórczości często i odgrywają daleko bardziej znaczącą rolę. Największą w opowiadaniu „Fair play”, gdzie cała intryga kryminalna jest powiązana z partią szachów. W „Kanalii” szachy okazują się kluczowe pod koniec książki (proszę się nie obawiać, nic nie zdradzam, nie dzięki nim łapią mordercę, jest to subtelniejsze). W „Gdzie mól i rdza” komisarz Przygodny rozgrywa partię szachów z psychiatrą, a jej następstwa będą miały znaczenie dla śledztwa.

Z Söderbergiem łączą mnie nie tylko szachy, łączy mnie też to, że z sześciu jego książek, które ukazały się po polsku, przełożyłem pięć. I teraz te pięć udostępniłem jako e-booki w Amazonie.

Debiut Söderberga. Niektórzy krytycy stawiają „Zabłąkania” na równi z „Czerwonym Pokojem” (prozatorski debiut Augusta Strindberga) czy „Göstą Berlingiem” (debiut Selmy Lagerlöf), ale trzeba przyznać, że nie było to takie mocne wejście na scenę literacką, jak w przypadku tamtej dwójki. Niemniej jednak uznanie „Zabłąkań” za książkę wartą przeczytania tylko po to, by mieć pełen obraz twórczości Söderberga, byłoby niesprawiedliwe.

Naprawdę obok Strindberga i Lagerlöf postawiła Söderberga „Młodość Martina Bircka”, dla mnie przede wszystkim powieść o utracie wiary. Zachwyt czytelników, a właściwie czytelniczek przyniósł Söderbergowi kłopoty, bo list jednej z nich, Marii von Platen, okazał się pierwszym krokiem na drodze do ich romansu. Burzliwego romansu, który zaowocował powieścią Niebłahe igraszki.

Söderberg pisał nie tylko powieści, równie chętnie, jeśli nie chętniej, sięgał po krótsze formy. Bo nigdy nie potrzebował wielu słów, by celnie wyrazić to, co chciał powiedzieć. Ze zbioru „Opowiastki” pochodzi opowiadanie pt. „Futro”, które jest w Szwecji tak powszechnie znane jak w Polsce „Janko Muzykant”. Różnica polega na tym, że Szwedzi nie mają obowiązkowego kanonu lektur szkolnych. Tę książkę udostępniam również w wersji dwujęzycznej, by od razu można było sprawdzić, iż mój przekład rzeczywiście jest kongenialny :-)

Z przełożonych przeze mnie utworów Söderberga z najmniejszym zainteresowaniem spotkał się Jezus Barabasz. Może powinno mnie dziwić, że w katolickim kraju osoba Jezusa mało kogo obchodzi, ale nie dziwi, bo polscy katolicy codziennie dostarczają dowodów, że Jezusa potrzebują tylko przybitego do krzyża, którym mogą przywalić politycznemu przeciwnikowi.

Nominalna cena wszystkich książek wynosi 2,99 USD, tylko „Niebłahe igraszki” są droższe – 3,99 USD. Amazon dokłada do tego narzut klientom z Polski, ale – tu dobra wiadomość – ten narzut uległ ostatnio znacznemu obniżeniu. Wcześniej za książkę kosztującą 2,99 dolara trzeba było zapłacić 6,14, teraz już tylko 3,68 (wiem, ile wcześniej, bo przy „Zabłąkaniach” pozostała, niestety, ta stara kwota). Książki z Amazonu przeznaczone są do czytania przede wszystkim na czytniku Kindle, ale można również ściągnąć bezpłatne aplikacje pozwalające czytać je na innych urządzeniach.

A na koniec o przekładach Söderberga na inne języki niż polski, bo to taki czytany klasyk, który z biegiem czasu cieszy się na świecie coraz większym zainteresowaniem. I tak w ostatnich latach do narodów, które mogą zapoznać się z jego twórczością, dołączyli Katalończycy, Chińczycy, Kurdowie, Chorwaci, Hindusi i Portugalczycy („Doktor Glas”, a w tym ostatnim przypadku też „Niebłahe igraszki”). „Opowiastki” zostały przełożone na estoński i francuski, „Niebłahe igraszki” na hiszpański, a debiutanckie „Zabłąkania” na angielski, czyli Söderberg swą „słabszą” książką osiąga to, o czym na próżno marzy wielu szwedzkich pisarzy. Pełną (przynajmniej w zamierzeniu) listę przekładów zawierającą nazwiska tłumaczy zamieściłem na tej stronie.

środa, 26 lutego 2014

Męska literatura

Recenzentka zachwycona kryminałem napisanym przez kobietę („Warto czytać książki”, wrocławski dodatek „Wyborczej” z 25.02.2014 r.):

Tylko ci krytycy, pardon, te krytyczki, które nie słyszały o Agacie Christie.

poniedziałek, 24 lutego 2014

Rycerz pojmał biskupa

Jakiś czas temu napisałem pięć opowiadań kryminalnych (obecnie dostępnych w wersji elektronicznej w zbiorku „Czarna wdowa” w Amazonie) i postanowiłem przełożyć je na angielski, żeby zrobić karierę za oceanem. Zamiar okazał się kolejnym z moich poronionych pomysłów biznesowych, bo kariera zakończyła się sprzedażą kilku egzemplarzy, ale wpis nie będzie o tym, jak wtopiłem ładnych parę złotych, tylko o „profesjonalizmie” pewnego tłumacza.

Literaturę powinno przekładać się wyłącznie na język ojczysty, więc dla swoich opowiadań szukałem tłumacza urodzonego za oceanem albo nad Tamizą, znaleźć znalazłem, ale kwota, jaką zawołał, ścięła mnie z nóg. Nie dlatego, że uważałbym ją za przesadzoną, przeciwnie, byłem zdania, że dobry tłumacz właśnie tyle za swoją pracę powinien dostawać, niestety, nad Wisłą nikt tego zdania nie podziela, więc moje honoraria starczyłyby na przełożenie ledwie kilku linijek.

Pomysł właściwie zarzuciłem, kiedy na forum „Wydawnictwa i ich obyczaje” natrafiłem na post rekomendujący Polaka tłumaczącego na angielski dla brytyjskich wydawnictw. Postanowiłem zaryzykować. Tutaj też musiałem wysupłać za arkusz sumkę, która panów i panie pięćsetzłotowców przyprawiłaby o zawał, ale jednak o połowę niższą, niż chciał native. Zacząłem od jednego opowiadania, żeby w razie czego ograniczyć straty. Zostało jednak przełożone dobrze, także dlatego, że, jak się okazało, usługa obejmowała sprawdzenie gotowego tekstu przez rodowitego Amerykańca. Tłumacz robił wprawdzie elementarne błędy, cytat z Biblii przetłumaczył na przykład we własnym zakresie, zamiast zaczerpnąć z kanonu, sięgał po synonimy tam, gdzie akcja wymagała, by dane słowo cały czas przekładać identycznie, ale po mojej redakcji efekt był więcej niż zadowalający.

W tej sytuacji, mając wrażenie, że chcąc skorzystać z usług perfekcyjnego tłumacza, musiałbym zwrócić się do siebie (moim wrogom pozwalam cytować ten passus jako dowód mojej megalomanii), nie szukałem już nikogo innego, tylko zleciłem przekład pozostałych opowiadań. W jednym z nich, o tytule „Fair play”, osią fabuły jest partia szachów, bynajmniej nie potraktowana pretekstowo (choć opowiadanie jest w pełni czytelne również dla nieszachistów), napisałem więc do tłumacza, że ma stosować oficjalną szachową terminologię. Jeśli w opowiadaniu hetman bije skoczka, to w tłumaczeniu również hetman ma bić skoczka, a nie królowa konika. Otrzymałem odpowiedź, że nie ma sprawy, żaden problem, w ogóle luzik i małe piwo. Z takiego tonu wywnioskowałem, że tłumacz sam jest szachistą, o co go nie pytałem, bo jak nie trzeba umieć grać w szachy, by opowiadanie przeczytać, tak samo znajomość gry nie jest potrzebna, by je przetłumaczyć. Owszem, zawsze lepiej znać na wylot dziedzinę, z której jest tekst, ale w tym przypadku oceniałem, że tłumacz nieszachista wyłożyłby się może w dwóch miejscach, co bez problemu mogłem poprawić.

Tego, że mój tłumacz nie jest szachistą, dowiedziałem się, kiedy przeczytałem, że grający białymi wykonał pierwsze posunięcie „with the king – two squares forward”. Ruch królem w pierwszym posunięciu jest niemożliwy, do tego król przemieszcza się maksymalnie o jedno pole. W oryginale gracz przesunął o dwa pola piona królewskiego, czyli piona stojącego przed królem. Uznałem to za wybaczalną pomyłkę, poprawiłem i przeszedłem od opisu debiutu do opisu gry środkowej, „from the debut to the center game”. Nie wiem, czy normalnie by mi ten „debut” zazgrzytał, ale po pionie byłem czujny, sprawdziłem i dowiedziałem się, że te fazy gry u Anglosasów nazywają się „opening” i „middlegame”. W „middlegame” do akcji wkracza wieża. „Wieża” to po angielsku „rook” albo „castle”. Pierwsza nazwa jest oficjalna, druga potoczna, czyli zgodnie z otrzymaną instrukcją tej drugiej tłumacz nie miał prawa użyć. I nie użył. Użył, a jakże, słowa „tower”. „Towerem” tłumacz zbił (oczywiście „beat” zamiast „capture”) figurę nazywającą się w jego mniemaniu „horse”, choć jest to „knight”. Zaraz potem gracz tę wieżę stracił, a że skoczek uchodzi za figurę słabszą, przy takiej niekorzystnej wymianie mamy do czynienia z „utratą jakości”. Już państwo wiedzą, jak to zostało przełożone? Tak, tak, „the quality loss” (poprawnie: losing the exchange). Po kilku stratach jakości nie ma sensu grać do mata, skoro przeciwnik ma na tyle dużą przewagę, że prędzej czy później do niego doprowadzi. Można wygłosić formułę „poddaję partię”. Jednak w międzynarodowych turniejach zawodnicy wcale nie mówią „I give up the game”, tylko „I resign”.

Co tłumacz zrobił, jest chyba czytelne. Uznał, że na szachach się nie zna, nie interesują go, nie obchodzą, w temat nie będzie wnikał. Jeśli natrafił w tekście na jakiś szachowy termin, przekładał go dosłownie, nie próbując nawet zajrzeć do słownika, czy tam nie znajdzie odpowiedników. Takie postępowanie dyskwalifikowałoby studenta pierwszego roku filologii, ale facet zrobił jeszcze ciekawszą rzecz. Otóż stwierdził, że nie będzie zawracał sobie głowy nie tylko fachowymi pojęciami, lecz w ogóle szachowym środowiskiem. W opowiadaniu wspomniany jest Aleksander Alechin, jeden z mistrzów świata. Gdyby był to sławny rosyjski piosenkarz, tłumacz zapewne by sprawdził, jak brzmi jego nazwisko w wersji angielskiej (Alekhine), ale ponieważ to szachista, zostawił je po polsku.

Chociaż nie znoszę dyletantów, powyższą fuszerkę przyjąłem tak spokojnie, że aż sam siebie zadziwiłem. Pewnie dlatego, że od lat obserwuję, jak rozsądni, inteligentni ludzie na słowo „szachy” reagują, jakby mieli do czynienia z czarną magią. I jeszcze uważają, że dodaje im to splendoru, pochwalić się, że nie są w stanie pojąć tej gry. Chociaż może dodaje, bo głupota gdzieniegdzie uchodzi za atut. Owszem, szachy nie są tak proste jak warcaby, osiągnięcie wysokiego poziomu wymaga lat ćwiczeń, ale zapoznanie się z zasadami i stoczenie równorzędnego pojedynku z kimś, kto też niedawno się nauczył, jest w zasięgu każdego z ukończoną podstawówką. Mam tu na myśli podstawówkę przedwojenną, czyli czteroklasową.

Spokojny więc jak Borg na korcie napisałem do tłumacza, że przekład jest zły, wskazałem przykładowe błędy i zażądałem, by cały szachowy wątek poprawił. Zadeklarowałem jednocześnie, że chętnie służę wyjaśnieniami i pomocą, jeśli czegoś w tych szachowych fragmentach nie jest w stanie zrozumieć.

Ci z tłumaczy, którym już krew zalewa oczy, że ktoś stosujący podobne metody translatorskie jest rekomendowany na forach jako znakomity fachowiec, proszeni są o zakończenie w tym miejscu lektury niniejszego wpisu.

Tłumacz bez zadawania mi dodatkowych pytań przesłał poprawiony przekład. To znaczy, w niektórych wskazanych miejscach naniósł poprawki. Przypomnę: wszystko było przetłumaczone dosłownie, co mu wytknąłem, wskazując p r z y k ł a d o w e błędy. Ale pan tłumacz ograniczył się tylko do nich. Czy raczej do części z nich. Gdzieniegdzie zmienił „tower” na „rook”. Poprawił „utratę jakości”, ale „wygraną jakość” zostawił po staremu („winning with quality” zamiast „winning the exchange”). Zdegradował z powrotem piona królewskiego z króla na piona, ale nie sprawdził, że po angielsku nazywa się on tak samo (king pawn – akurat tutaj tłumaczenie dosłowne byłoby dobre), tylko włożył do zdania całe moje wyjaśnienie, co to za bierka: „He made the first move with the pawn i n f r o n t o f t h e k i n g (podkreślenie moje); two squares forward”.

Zamiast skupić się na poprawieniu przekładu, tłumacz skupił się na szukaniu usprawiedliwień, dlaczego przełożył tak, a nie inaczej. Wyjaśnił mi więc, że „horse” jako „skoczek” jest absolutnie poprawny, bo tak wynika ze słowniczka, który wynalazł w sieci. A zapomniał (sic!), że „mają być formy formalne”. Zapomniał też zajrzeć do poważnego słownika typu Longman, który takiego znaczenia słowa „horse” nie zna. Jeśli chodzi o „tower”, to pan tłumacz wytłumaczył się, że jest to nazwa historyczna. Dlaczego wykorzystał ją w tekście współczesnym i jak to się dzieje, że nazwy historyczne figur szachowych zna, a obecnie używanych nie, wyjaśnić już nie zechciał. Podobnie jak innych błędów, dla których post factum nie znalazł usprawiedliwienia, więc w szczegółach postanowił się nimi nie zajmować, poinformował mnie za to ogólnie, że dla niego szachy są „totalną abstrakcją” i „zna je tylko z obrazka”, ale tak ma również większość czytelników, w tym dwaj Anglosasi, którym dał tłumaczenie do sprawdzenia, i brak zastrzeżeń z ich strony świadczyć może o „hermetyczności tekstu”. Innymi słowy: piszesz, gościu, o jakichś rzeczach niezrozumiałych dla normalnego człowieka, więc nie oczekuj, że ktoś je pojmie albo będzie z sensem przekładał.

Było jasne, że od tego pana poprawnego przekładu się nie doproszę. Mogłem tłumaczenie odrzucić albo w ramach redakcji zrobić je samemu. Wybrałem to drugie rozwiązanie, uznając, że szukanie nowego tłumacza będzie bardziej kłopotliwe. Trochę musiałem w temat się wgryźć, bo w szachy, że tak powiem, nigdy nie grałem po angielsku, zawsze po polsku, ale okazało się, że do poprawnego przełożenia znakomitej większości terminów wystarczyło wpisać odpowiednie hasło w polskiej Wikipedii i przejść do angielskiej wersji. Czyli szczątkowe zainteresowanie się tematem pozwoliłoby wykonać akceptowalne tłumaczenie. Napisałem to tłumaczowi, żądając obniżenia ceny za przekład opowiadania. Niestety, ludzie, którzy nie potrafią dobrze wykonać tego, za co się biorą, potrafią doskonale przypilnować, by za swoją fuszerkę wziąć pieniądze. Tak więc pan tłumacz poinformował mnie, żebym nie był śmieszny, bo Wikipedia nie służy do robienia tłumaczeń (dlaczego w takim razie nie korzystał z oficjalnych stron FIDE, nie wyjaśnił), umowa nie przewiduje obniżenia stawki za przekład, a przekładu nie odrzuciłem. Do tego pochwalił się, że naniósł wskazane przeze mnie poprawki i wykonał tłumaczenie w terminie „kilka razy krótszym niż wcześniej ustalony”, summa summarum „nie bardzo wie, z jakiego tytułu” miałby obniżać cenę.

Ciekaw jestem, kto z czytających pamięta w tym momencie, jak zatytułowałem ten wpis. Sprawdzili państwo? Tak brzmiałoby zdanie „skoczek zbił gońca”, gdyby równie „fachowy” tłumacz przekładał opis gry w szachy z angielskiego na polski.

czwartek, 20 lutego 2014

Mam tytuł!

Z wymyśleniem tytułu drugiej części „Gdzie mól i rdza” miałem takie kłopoty, że aż powiedziałem wydawnictwu, by sami coś zaproponowali. Ale również im nie udało się zawrzeć w kilku słowach esencji powieści. Nadesłane propozycje były albo słabe (z czego zresztą ich autor zdawał sobie sprawę), albo średnio odnosiły się do treści książki. Ale jedna z tych ostatnich mnie zainspirowała i w końcu wymyśliłem. Nie trzymam więc dłużej w niepewności, tylko obwieszczam, że następny kryminał z komisarzem Przygodnym będzie nosił tytuł:

ZBYT KRÓTKIE SZCZĘŚCIE

poniedziałek, 17 lutego 2014

Autor w Parku Poezji

Wspominałem już, że święta spędziłem w Norwegii. Byłem w Larviku, jakieś sto kilometrów od Oslo. Miasteczko szczyci się tym, że urodził się w nim Thor Heyerdahl, ale na mnie największe wrażenie zrobiły umieszczone w różnych punktach sentencje i cytaty z literatury.


Cytaty nie są rozmieszczone bez ładu i składu, ich treść nawiązuje do miejsca, w którym się znajdują. Tak jak tutaj: nad brzegiem morza czytamy, że Henryk Ibsen „nocą i dniem, zimą i latem” za tym morzem tęskni. W prawym dolnym rogu widnieje nazwa całego projektu: Park Poezji.


Tutaj zadbano, by nie tylko treść odnosiła się do morza, ale i kształt kamienia.


Początek cytatu mówi, że będąc z dala od domu, tęsknimy za nim, będąc w domu, tęsknimy do odległych miejsc, potem ze zrozumieniem było gorzej, bo szwedzki nie zawsze wystarcza do czytania po norwesku.


Autor zaczytany.


Na tym placu zabaw przez chwilę nie mogłem załapać, dlaczego nie potykam się na żadnym słowie, potem dotarło do mnie, że napis jest po szwedzku, a nie po norwesku. Słowa „Visst har det blivit kaos i tidens lopp, men så länge det finns ungar så finns det hopp” (Pewnie, że w dziejach panował chaos, ale dopóki mamy dzieci, jest nadzieja) pochodzą z piosenki „Żale turysty” Cornelisa Vreeswijka, szwedzkiego pieśniarza holenderskiego pochodzenia (tutaj klip z norweskiej zresztą telewizji).


Kolejny język sentencji zaowocował pomysłem petycji do władz miasta, by zamieściły cytaty również po polsku, najchętniej z dzieł tego człowieczka u szczytu schodów :-)

środa, 12 lutego 2014

Recenzja Swedish Book

Recenzję „Krótkiego przystanku w drodze z Auschwitz” Görana Rosenberga „Gazeta Wyborcza” (11.02.2014 r.) zilustrowała poniższym zdjęciem:


Teraz czekamy na fotorelację z wręczenia nie mniej prestiżowej Angelus Silesius Prize.

poniedziałek, 10 lutego 2014

Cenić się!

Od jednego z wydawnictw otrzymałem zapytanie, czy podjąłbym się napisania dla nich recenzji wewnętrznej, oceniającej, czy proponowana im przez szwedzką agencję powieść rzeczywiście jest dobra i odpowiednia na polski rynek. Zresztą wiedziałem, na czym to polega, bo na początku swojej kariery tłumacza literackiego takie recenzje dla wydawnictwa, z którym współpracowałem, pisywałem. Dostawałem wtedy jakieś dwieście pięćdziesiąt złotych za recenzję. Raz nie dostałem nic, bo łobuzeria sobie wymyśliła, że jeśli zleci przekład książki tłumaczowi, który ją oceniał, to już mu za to nie zapłaci. Ale, jak mówię, na ten numer dałem się nabrać raz, a że łobuzeria miała więcej oryginalnych pomysłów, to w końcu spotkaliśmy się w sądzie (o czym można poczytać w moim poradniku, rozdział „Co się przesunie, to się przesunie”).

Ponieważ honoraria za tłumaczenia literackie od lat stoją w miejscu, byłem przygotowany na to, że za recenzje też wcale nie wzrosły. A jednak wydawnictwu udało się mnie zaskoczyć, i to tak, że szczęka opadła mi w dół i wyrżnęła w klawiaturę. Bo jako wynagrodzenie zaproponowali 80 złotych (tak, osiemdziesiąt, żadnych zer nie brakuje) lub, uwaga, jedną wydaną przez nich książkę. Całą jedną.

Owo wydawnictwo żyje nie z beletrystyki, tylko z literatury, nazwijmy to, fachowej. Dobrze żyje. Działa od lat, w swoim segmencie rynku jest hegemonem, a ogólnie, jeśli nawet nie należy do największych, to na pewno do zamożniejszych i stabilniejszych.

Swego czasu wyrażałem już oburzenie z powodu ochłapów rzucanych tłumaczom przez wydawnictwa i zostałem wtedy pouczony, że mam wygórowane wymagania i za wolno pracuję. Gdybym pracował szybciej, to nędzne stawki zaczęłyby mi się jawić jako całkiem niezłe. Domyślałem się więc, że i teraz przez kolegów z psiej frakcji (możemy pracować za psie pieniądze, bo jesteśmy wydajni) zostałbym skrytykowany, gdybym powyższą propozycję uznał za nieatrakcyjną. Bo przecież książki i tak czytam, ale bezproduktywnie, licznik przy tym nie bije, a tu z każdą przewróconą stroną na moim koncie pojawiałoby się parę groszy. Pewnie usłyszałbym radę, że zamiast marudzić, poszedłbym lepiej na kurs szybkiego czytania. Bo jak to tak, wołać więcej i narażać prezesa wydawnictwa na stres, że, nie daj Boże, do pierwszego mu nie starczy?

Po namyśle doszedłem jednak do wniosku, że bardziej opłacałoby mi się zbierać puszki, miałem też wątpliwości, czy w gazowni albo elektrowni przyjmą w rozliczeniu książkę. Z tego, co wiem, prąd wytwarza się u nas z węgla, nie z papieru. Ponieważ zaproponowana kwota była śmieszna, nie widziałem pola do negocjacji i po prostu odpisałem wydawnictwu, że za taką stawkę zleceniem nie jestem zainteresowany. Nie wyraziłem tego wprost, ale ze sformułowania jasno wynikało, że uważam ją za żenującą.

Toteż byłem zdziwiony, kiedy odwrotną pocztą przyszło zapytanie, ile chcę. Napisałem, że trzysta trzydzieści złotych (żeby były trzy stówy na rękę). I co się okazało? Że jest to kwota, którą bez problemu mogą i chcą zapłacić. Co więcej, kiedy napisałem recenzję, zgłosili się z kolejną książką. Proponowana stawka? Trzysta trzydzieści złotych.

Po jakimś czasie z podobną prośbą zwróciło się inne wydawnictwo, tym razem chodziło o szwedzki kryminał. Tutaj propozycja wyjściowa była przyzwoitsza, bo dwieście złotych, do tego wydawnictwo dorzucało gruszki. Gruszki z wierzby w postaci zapewnienia, że jeśli zdecydują się kryminał wydać, to mnie zlecą przekład. Atrakcyjność gruszek pomniejszało nie tylko ich pochodzenie, lecz także i to, że tłumaczeniem kryminałów jestem umiarkowanie zainteresowany.

Najpierw chciałem z automatu odpisać, że moja stawka to trzysta trzydzieści złotych. Potem pomyślałem sobie: człowieku, dają na wyjściu więcej, może wytargujesz więcej. Poza tym chcą, żebyś im jeszcze napisał o pozostałych książkach z tej serii. Niby na podstawie informacji z netu, ale zawsze dodatkowa robota. Zawołaj cztery stówy. Nie, to jest dużo mniejsze wydawnictwo, przesadzisz, zrezygnują. I co z tego? zleceń za małe pieniądze jest w bród. Poza tym jesteś autorem i tłumaczem kryminałów, czyli masz najwyższe kwalifikacje do tej roboty. A fachowcom się płaci.

Zawołałem cztery stówy i okazało się, że fachowcom się płaci.

Czyli co? Wydawnictwa wcale nie są tak biedne, jak usiłują twierdzić i najczęściej są skłonne zapłacić więcej, niż początkowo oferują. Nieraz dużo więcej. Nie tylko za recenzje. Nie zdarzyło mi się, bym nie wynegocjował wyższej stawki za przekład, jeśli wyjściowa mnie nie zadowalała. Tylko trzeba te negocjacje podjąć, a nie robić w portki, że wydawnictwo się wycofa. Nie uznawać groszowych honorariów za przyzwoite, bo się tak szybko pracuje, że nawet jedną ręką trzymając pełne portki, drugą wystuka się kilkanaście arkuszy miesięcznie. Jeszcze mając czas na opowiadanie na forach, że to normalne, ba, spokojne tempo. Można w tym zawodzie zarabiać więcej, ale wydawnictwa same stawek nie podniosą, trzeba się o to upomnieć, powalczyć o swoje. Mieć odwagę się postawić, zamiast gardłować wszem wobec i każdemu z osobna, że wcale nie psuje się rynku.

piątek, 7 lutego 2014

Nie matura, lecz chęć szczera



Dobrze, że pani sędzia ma pieczątkę, bo inaczej pisałaby, że reprezentuje sąd w Kłocku.